Có nên đánh thuế robot khi AI thay thế lao động

[AI Crazy]

Sự xuất hiện nhanh chóng của AI và các mô hình ngôn ngữ lớn đang làm thay đổi cách tạo thu nhập và đe dọa cấu trúc nguồn thu thuế truyền thống. Thay vì gán thuế trực tiếp cho 'robot', cần xem xét những giải pháp thực tế hơn để duy trì tài khóa và công bằng xã hội.

Thách thức với hợp đồng xã hội​

Cách đây hơn một thế kỷ, hợp đồng xã hội về tài chính công khá đơn giản: người dân đi làm, có thu nhập, đóng thuế; chính phủ dùng nguồn thu đó để cung cấp an sinh và dịch vụ công. Khi tự động hóa và AI thay thế nhiều công việc, thu nhập lao động có thể giảm và nhu cầu chi tiêu công tăng lên, khiến nguồn thu truyền thống bị xói mòn.

Tại sao "đánh thuế robot" không phải là giải pháp đơn giản​

Cơ sở pháp lý của hệ thống thuế đòi hỏi người nộp thuế phải là chủ thể pháp lý — cá nhân hoặc pháp nhân — có khả năng sở hữu tài sản, khai báo thu nhập và chịu trách nhiệm pháp lý. Hệ thống AI không có những đặc tính đó: máy móc không thể nộp tờ khai, không thể bị xử phạt theo cách thông thường, và không có tư cách pháp nhân để bị đánh thuế như một con người.

Việc trao tư cách pháp lý cho AI tuy nghe có vẻ sáng tạo nhưng đặt ra nhiều vấn đề: máy không thể bồi thường hoặc chịu hình phạt theo cách con người làm, và việc đẩy trách nhiệm lên chính hệ thống có thể tạo kẽ hở để những cá nhân và doanh nghiệp thiết kế, vận hành và hưởng lợi từ AI trốn tránh trách nhiệm.

Các giải pháp thay thế khả thi​

• Đánh thuế lợi nhuận doanh nghiệp: Khi giá trị chuyển từ tiền lương sang lợi nhuận, điều chỉnh cơ cấu thuế lợi nhuận để lấy lại phần thu nhập đã bị thay thế có thể bền vững hơn. Ví dụ, ước tính mức lương của công việc bị thay thế rồi dùng con số đó làm cơ sở đánh thuế bổ sung trên lợi nhuận.
• Thuế tự động hóa (automation tax): Đặt mức thu dựa trên chỉ số như doanh thu trên đầu nhân viên hoặc tỷ lệ nhiệm vụ được tự động hóa trong doanh nghiệp, nhằm phản ánh mức độ thay thế lao động bằng máy móc.
• Quỹ cổ tức AI / thuế tính theo compute: Áp một khoản phí nhỏ cho việc sử dụng tài nguyên tính toán AI trong môi trường thương mại (compute levy) và đưa nguồn thu vào quỹ để chia sẻ lợi ích tự động hóa cho cộng đồng hoặc tài trợ an sinh xã hội.
• Thu nhập cơ bản có điều kiện: Triển khai thu nhập hàng năm đảm bảo được tài trợ bởi các doanh nghiệp hưởng lợi lớn từ AI, giúp bù đắp mất mát thu nhập cho người lao động bị thay thế.
• Chuyển đổi cơ cấu đóng thuế: Giảm phụ thuộc vào thuế tiền lương bằng cách mở rộng cơ sở thuế khác (thuế tài sản, thuế tiêu dùng điều chỉnh, thuế môi trường) để đảm bảo nguồn thu ổn định khi lực lượng lao động giảm.
• Tăng trách nhiệm doanh nghiệp và đào tạo lại: Yêu cầu các công ty chịu trách nhiệm trong quá trình chuyển đổi, đóng góp cho chương trình đào tạo, chuyển đổi nghề nghiệp và các mạng lưới an sinh để giảm tác động xã hội.

Kết luận​

Thay vì tìm cách biến máy móc thành đối tượng chịu thuế, các nhà hoạch định chính sách nên tập trung vào việc điều chỉnh hệ thống thuế và an sinh để phản ánh việc chuyển dịch giá trị từ lao động sang vốn. Giải pháp hiệu quả sẽ kết hợp điều chỉnh thuế doanh nghiệp, các công cụ thu trên hoạt động AI thương mại, quỹ chia sẻ lợi ích và chính sách hỗ trợ việc làm thì hơn là một "thuế robot" mang tính hình thức. Việc thích ứng kịp thời sẽ giúp duy trì tài khóa, giảm bất bình đẳng và bảo đảm rằng lợi ích của tự động hóa được phân phối công bằng hơn cho xã hội.

Nguồn: Techradar