5 dấu hiệu ChatGPT đang tưởng tượng thông tin

[AI Crazy]

AI đôi khi tạo ra nội dung sai lệch dù nghe rất có lý — đó là hiện tượng 'hallucination'. Dưới đây là năm dấu hiệu dễ nhận ra giúp bạn phát hiện khi ChatGPT (hoặc các chatbot tương tự) đang bịa đặt thông tin.

Hallucination (tưởng tượng thông tin) là lỗi cố hữu của chatbot AI. Những mô hình như ChatGPT tạo câu trả lời bằng cách dự đoán từ tiếp theo dựa trên mẫu dữ liệu huấn luyện, chứ không kiểm chứng với một “sự thật” khách quan, nên chúng có thể nói điều nghe rất thuyết phục nhưng hoàn toàn không đúng.

5 dấu hiệu ChatGPT có thể đang hallucinate​

1. Chi tiết cụ thể nhưng khó kiểm chứng​

AI thường chèn vào ngày tháng, tên tác giả, tiêu đề bài báo hay con số rất chi tiết khiến câu trả lời có vẻ đáng tin. Tuy nhiên nếu những chi tiết này không hiện diện khi bạn tìm kiếm độc lập, rất có thể đó là thông tin bịa đặt.

• Hãy dò lại bằng tìm kiếm web hoặc tra cứu trong cơ sở dữ liệu uy tín.
• Nếu ngày, tên bài báo hay trích dẫn không thể xác nhận, coi đó là dấu hiệu cảnh báo.

2. Giọng văn quá tự tin​

Mô hình ngôn ngữ được tối ưu để viết mạch lạc và có vẻ thuyết phục, nên nó thường trình bày thông tin với giọng điệu chắc chắn ngay cả khi không có bằng chứng.

• Khi chủ đề thuộc những lĩnh vực vẫn đang tranh luận (khoa học, y tế, pháp lý...), một câu khẳng định dứt khoát có thể là giả.
• Yêu cầu AI nêu mức độ chắc chắn hoặc giải thích cách nó đi tới kết luận.

3. Trích dẫn, nguồn hoặc tài liệu tham khảo giả​

AI đôi khi tạo ra những trích dẫn trông hợp lý — tên tạp chí, tiêu đề bài báo, thậm chí DOI — nhưng các nguồn đó không tồn tại.

• Luôn kiểm tra nguồn trong các cơ sở dữ liệu học thuật hoặc qua tìm kiếm trực tiếp.
• Nếu trích dẫn không tìm thấy, đó có thể là “ghost citation” (tham khảo ma).

4. Mâu thuẫn khi được hỏi lại​

Một cách dễ phát hiện hallucination là kiểm tra tính nhất quán: hỏi lại hoặc đào sâu chi tiết. Nếu câu trả lời mới mâu thuẫn với câu trước mà không thể giải thích được, ít nhất một trong hai câu trả lời có thể là sai.

• Hỏi các câu tiếp theo để đối chiếu thông tin và yêu cầu giải thích lý luận hoặc nguồn dữ liệu.
• Ghi nhận những chỗ AI thay đổi quan điểm — đó là dấu hiệu nó “đang suy đoán”.

5. Đưa ra kết luận tuyệt đối trong những lĩnh vực còn tranh cãi​

Một hệ thống đáng tin sẽ phản ánh sự bất định khi chuyên gia còn tranh luận. Nếu AI khẳng định một nguyên nhân duy nhất hoặc một chân lý tuyệt đối trong đề tài vốn nhiều ý kiến, đó có thể là biểu hiện nó đang lấp đầy khoảng trống kiến thức bằng câu chuyện tưởng tượng.

• Với các vấn đề phức tạp, yêu cầu AI nêu các quan điểm đối lập và mức độ bằng chứng cho mỗi quan điểm.
• Ưu tiên các nguồn đánh giá ngang hàng, meta‑analysis hoặc chuyên gia thực thụ khi kiểm chứng.

Làm gì khi nghi ngờ câu trả lời là hallucination​

Nếu bạn nghi ngờ: kiểm tra nguồn thông tin, tìm kiếm trên web và trong cơ sở dữ liệu uy tín, hỏi follow‑up để kiểm tra tính nhất quán, và yêu cầu AI trình bày cách nó đưa ra kết luận. Đừng đặt niềm tin tuyệt đối vào một câu trả lời dù nó có vẻ đầy đủ; xem AI như trợ lý tạo ý tưởng chứ không phải nguồn xác thực cuối cùng.

Kỹ năng kiểm chứng và tư duy phản biện vẫn là chìa khóa khi tương tác với ChatGPT và các mô hình AI khác.