Khởi đầu 2026 với chiến lược đặt đạo đức lên đầu

[Phi Vũ]

Đầu năm là lúc các nhà sáng lập định hướng tương lai và rà soát những điểm mù bên trong công ty. Thay vì chỉ chạy theo tăng trưởng, nên đặt hệ thống đạo đức làm hạ tầng cốt lõi để phát triển bền vững.

Đầu năm là lúc cần hoạch định và đặt câu hỏi về những hậu quả không mong muốn khi mở rộng quy mô. Dưới các chỉ số tăng trưởng đơn giản thường là những câu hỏi khó: việc mở rộng có thể gây hại cho ai? Chúng ta đang bỏ sót quan điểm nào?

Là một CEO sản phẩm công nghệ tại tổ chức phi lợi nhuận về sức khỏe tinh thần, tôi tập trung nhiều vào vấn đề an toàn và đạo đức. Khi công việc ảnh hưởng tới người dễ tổn thương, đặc biệt là người trẻ, nhiều quyết định vừa là rủi ro vừa là cơ hội — vì vậy đạo đức không thể là mục đánh dấu cho xong, mà phải là hạ tầng nền tảng.

1. Ranh giới rõ ràng​

Ethics team không phải là thứ trừu tượng hay học thuật; họ vận hành để hướng dẫn quyết định thực tế theo thời gian thực. Việc đầu tiên chúng tôi làm khi hợp tác với đội đạo đức là ghi xuống các ranh giới không thể vượt qua — những điều chúng tôi sẽ không làm dưới bất kỳ hoàn cảnh nào. Chúng tôi cam kết công khai những giới hạn như không lừa dối người dùng về việc họ đang tương tác với AI, không bán dữ liệu người dùng và không chạy thử nghiệm nhằm kiếm tiền từ sự tổn thương.

Những ranh giới này không phải là câu khẩu hiệu mà là những nguyên tắc bất khả kháng. Việc công bố giúp nhóm thiết kế có hướng rõ ràng và khiến mọi người dễ dàng nêu lo ngại mà không sợ bị coi là làm chậm tiến độ.

2. Quy trình để nhất quán​

Đánh giá đạo đức phải là phần bắt đầu của công việc, không phải phần kết. Mọi ý tưởng sản phẩm hoặc nghiên cứu mới bắt đầu bằng một câu hỏi đơn giản: điều này có vượt ranh giới không? Nếu không, ta đánh giá mức độ rủi ro: đây chỉ là thay đổi nhỏ hay là điều hoàn toàn mới? Nếu thất bại, liệu ai đó có chịu tổn thương nhiều hơn không? Chúng ta có đang đưa vào sự bất định hay vận hành trong giới hạn đã biết?

Những thay đổi rủi ro thấp đi nhanh. Công việc rủi ro cao sẽ kích hoạt đánh giá sâu hơn, đôi khi có cả hội đồng đạo đức độc lập bên ngoài, không có xung đột lợi ích với việc phê duyệt sản phẩm. Sự độc lập này quan trọng vì đội đạo đức độc lập không tồn tại để nói "được", mà để phơi bày những điểm mù mà lãnh đạo thường khó nhìn thấy.

3. Kiểm toán, quy tắc dừng và biết khi nào cần tạm dừng​

Với công việc rủi ro cao, chúng tôi định nghĩa trước các quy tắc dừng trước khi ra mắt. Nếu xuất hiện các tín hiệu như người dùng bị suy sụp ngoài dự kiến, kết quả xấu đi hoặc rủi ro tăng lên, ta tạm dừng hoặc ngưng triển khai. Không ứng biến. Không biện minh vì chi phí đã bỏ ra.

Quy trình đạo đức rõ ràng gỡ bỏ gánh nặng phải tự mình ra các phán xét đơn lẻ. Kỹ sư không phải lo rằng việc nêu lo ngại sẽ bị coi là bất trung; lãnh đạo có khung quyết định khi áp lực tăng cao. Ban đầu có thể cảm thấy chậm, nhưng theo thời gian mọi thứ vận hành nhanh hơn vì ít quyết định trở thành khủng hoảng.

Khi nhiều lãnh đạo đang hỏi "ta sẽ xây gì tiếp theo?", có lẽ tốt hơn nếu đặt câu hỏi "ta sẽ xây như thế nào?". Xây dựng đội đạo đức sớm không làm công việc dễ hơn ngay lập tức, nhưng nó làm cho mọi thứ đơn giản hơn: rõ ràng hơn, bớt mơ hồ hơn và ít lo lắng hơn. Và một lợi ích im lặng mà tôi không ngờ tới là nó giúp lãnh đạo ngủ ngon hơn, vì biết có một hệ thống có thể tin cậy khi cần.

Nguồn: Techradar